اصطلاح از « سرّ قدر » آگاه نيستيم . بسيار خودخواهى و پرمدعايى است براى بشر كه با مساعى جمعى چند هزار سالهء خود هنوز از اسرار بدن محسوس خود نتوانسته آگاهى كاملى بدست آورد اما مىخواهد از « راز هستى » و « سرّ قدر » سر در آورد . بشر پس از آنكه در نظام هستى اينهمه حكمت و تدبير كه عقل او را حيران مىگرداند مىبيند ، بايد اعتراف كند كه آنجا كه حكمت يك امر بر او مجهول است از قصور و نقصان درك او است نه از خلقت . اين گروه هرگز خود را با اين چون و چراها سرگرم نمىكنند ، بجاى آنكه وقت خود را صرف در اين مسائل كنند صرف تحقيق در مسائلى مىكنند كه از طرفى آنها را مىفهمند و از طرف ديگر مبناى عمل قرار مىگيرد . شك نيست كه اين جواب ، جواب صحيحى است ، افراد با ايمان موظّف نيستند كه در جزئيّات اين مسائل ، غور كنند ؛ و حتّى عامّهء مردم استعداد ورود در اين مسائل را ندارند بلكه از ورود در اين مسائل منع شده‌اند ؛ و در حقيقت اين خود نوعى استدلال است كه از طريق علّت و كمال علّت به كمال معلول اذعان نماييم . ولى در اينجا مطلبى ديگر هست و آن اينكه غالب مردم ، خداوند را از راه آثار ، يعنى از راه نظام جهان مىشناسند ؛ تكيه‌گاه معرفت آنها جهان است . اينچنين معرفت ، معرفت ناقصى خواهد بود . طبعاً وقتى به مجهولاتى در همان تكيه‌گاه معرفت خويش برمىخورند كم و بيش مضطرب مىگردند و حلّ اشكالشان جز از طريق بررسى موارد اشكال ميسّر نيست . آنها خدا را مستقلّ از جهان نشناخته‌اند تا معرفت خدا به عنوان كمال مطلق و غناى مطلق و زيبايى مطلق ، آنها را با جهان به عنوان زيباترين اثر از زيباترين مؤثر ، و كامل‌ترين اثر از كامل‌ترين مؤثر آشنا كند . آنها با جهان ، تنها از يك راه ارتباط دارند و بس كه همان راه عادى و معمولى حواسّ است . آنها خدا را در آيينهء جهان مىبينند ، ناچار لكّه‌اى كه در سطح آيينه به چشمشان مىخورد ، در ديد آنها نسبت به مرئى اثر مىگذارد ؛ اگر مىتوانستند جهان را در آيينهء خدا ببينند ، و به عبارت ديگر اگر مىتوانستند جهان را از بالا ببينند تمام نقصها و نازيباييهايى كه از پايين به نظر مىرسيد همه محو و نابود مىشد و معلوم مىگشت از نوع خطاى ديد ناقص است . اين نوع نظر همان است كه گفتيم حافظ ، آن را « نظر پير طريقت » مىخواند : پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت * آفرين بر نظر پاك خطاپوشش باد مردمى كه تكيه‌گاه معرفتشان منحصراً جهان است ، خدا را و حكيم و عليم و